Czekając na Boga. Rozpad i nowy sens kwakryzmu liberalnego

Prekursorska polska monografia o współczesnym kwakryzmie liberalnym. W notce tej wykorzystano fragmenty autorskiego wstępu do książki. Światopogląd kwakierski zawiera oryginalne myśli o Bogu i człowieku, ale polskiemu czytelnikowi, nawet funkcjonującemu w kręgach humanistyki, jest mało znany. Z pewnością wynika to z niewielkiej liczby kwakrów, zwłaszcza liberalnych, na świecie, a zupełnie minimalnej w Polsce i wskutek tego nieobecności przesłania kwakryzmu w sferze publicznej. Trudno jednak nie dostrzec wkładu tego wyznania do religijno-duchowych i społecznych dziejów świata zachodniego. Jedną z najbardziej radykalnych decyzji kwakrów było to, że jako pierwsi – i potem również jako prawie jedyni – odrzucili duchowieństwo, realizując głoszoną powszechnie, ale właśnie nierealizowaną w pełni prawie nigdzie ideę równości wszystkich przed Bogiem. W ramach tego egalitaryzmu jako pierwsze wyznanie chrześcijańskie uznało również równość kobiet i mężczyzn, co umożliwiło przyznanie kobietom od początku istnienia ruchu prawa do głoszenia kazań i prowadzenia misji w kraju i za granicą. Niezwykłym osiągnięciem kwakryzmu było sformułowanie mistycznej doktryny w warunkach „świeckich”, tzn. doktryny, w której unio mystica nie wymaga – co było i jest typowe dla katolicyzmu czy prawosławia – ascezy i klasztornej izolacji. Nabożeństwa, które są w kwakryzmie liberalnym (i konserwatywnym) całkowicie milczącym oczekiwaniem na bóstwo, są również niezwykle oryginalnym wkładem kwakrów do duchowego dziedzictwa ludzkości. Kwakryzm był pozytywnie, niekiedy entuzjastycznie oceniony przez wielu wybitnych myślicieli, takich jak William James, Wolter, Gandhi, Karl Gustav Jung, John Hick.