Ciemności kryją ziemię

Powieść historyczna Andrzejewskiego, która miała być podobno jego rozrachunkiem ze stalinizmem, a właściwie aktywnym uczestnictwem pisarza po stronie władzy w ówczesnej polityce kulturalnej. Na szczęście książkę przeczytana (dzięki Wolnym Lekturom) bez tej wiedzy, która jest zbędna. Pisarz pisze powieść, która ma być czytania nie tyko na bieżąco, ale i za 50 i 100 lat, także w tłumaczeniach. Wszelkie personalne uzasadnienia nie będą miały znaczenia dla późniejszych czytelników (i tych z innego kręgu kulturowego). Albo sama treść się obroni, albo nie. I na szczęście się broni i to całkiem dobrze. Akcja rozgrywa się pod koniec XV wieku w Hiszpanii, wokół postaci zbrodniczego Wielkiego Inkwizytora – Thomasa de Torquemady. Ale nie ma charakteru martyrologiczno-historycznego. To raczej opowieść o tym, jak władza absolutna, szczególnie powołująca się na nadprzyrodzone pochodzenie, niszczy ludzi. Jednych fizycznie, innych psychicznie, wewnętrznie, przemieniając uczciwych ludzi w donosicieli, sługusów, zdolnych do każdej podłości. Torquemada stosuje bardzo proste techniki manipulacji, dostosowując taktykę do rozmówców. Z tym, że decyzję, tudzież wyrok podejmuje z góry. Jego argumentacja nie jest ani spójna, ani logiczna. Odwołuje się wielkich idei i autorytetu kościoła, podsyca atmosferę strachu, spisków, ciągłego wypatrywania wrogów, nawet przyszłych. Mimo to znajduje wyznawców – i to jest najgorsze, że tacy ludzie się powtarzają w kolejnych epokach. Mimo dołującej i dusznej atmosfery powieść czyta się dobrze i szybko, dialogów jest tyle, że można byłoby spokojnie wystawić ja na scenie. I niewiele osób wie, że w 1989 roku została zekranizowana w kooprodukcji brytyjsko-hiszpańsko-niemieckiej, w reżyserii Stanislava Barabáša z Francisco Rabalem (aktor z filmów Bunuela) w roli Torquemady (bez udziału polskich aktorów). Przy czym chyba nie był on wyświetlany w Polsce. Cudze chwalicie, swego nie znacie, sami nie wiecie, co posiadacie.