Centrala Europa

Wieś, spacer, rzeka, lód. Wspomnienie. Skrzypienie butów na śniegu, który nie jest biały, nigdy nie był, tylko szary, cuchnący ropą i przesiąknięty krwią. Centrala Europa, upiorna partytura. Szalona, harmonijna, dysonansów pełna, zawsze intensywna. Jak twórczość Szostakowicza, któremu autor najwięcej stron poświęca. Popadł w niełaskę swą operą; któryś z wierchuszki imbecyl przyrównał jego muzykę do krakania wron. Mrok. Czytałem o tym w Zgiełku czasu, ale tu jest inaczej, ciekawiej; tragiczna figura, osaczona, w rozterkach i dylematach. I wybrzmiewa pięknie muzyka. Vollmann miłośnik Grobowca dla Borysa Dawidowicza rzeźbi piórem w czasie. Przeżywałem te historie mocno, jak na własnej skórze. Oniemiały. Jak tę Kurta Gersteina odpowiedzialnego za dostawy do obozów cyklonu B. Gdy próbował przekazać światu tę straszną wiedzę, spotkały go obojętność i niedowierzanie. Szpieg Pana Boga. Niepojęte. I wiele, wiele innych; złamanych życiorysów, ich stanów psychicznych w obliczu zagłady. Nie wracam raczej do tamtych czasów, zbytnio mnie to przygnębia, swoje zrobiła też szkoła, a może nie, bo dopiero na kartach tej prozy trafiłem pod Stalingrad, lodowate piekło, sen wariata. Poznałem Paulusa i Własowa. I jeszcze Käthe Kollwitz i jej niesamowita sztuka - żałoba, śmierć, ubóstwo, praca, miłość i macierzyństwo - naturalistyczna, szokująca. Jest zimno i w tej książce tak bardzo, wszystko, nazistowskie bunkry, ulice Petersburga, wiosna, odbicia w lustrach i pocałunki. Autor tka z niejednorodnych nici: dokumentów, pamiętników, wyobrażeń, frontowych majaków, podsłuchanych rozmów telefonicznych w Centrali. Zmienne perspektywy, nielinearność i strumień świadomości. Bogactwo literackie, prawdziwe odkrycie. Złożony, wielowarstwowy portret chorej epoki. Zło się przelało. Czytałem ją zaraz jak u nas wydano, pierwszy w bibliotece, wchłonąłem za szybko. Więc pamięć zawodzi, choć wiele obrazów tkwi nadal we mnie żywych. Najlepiej czytać w zimie, bo czy istniała w historii inna pora roku?