Archipelag GUŁag 1918-1956. Tom 2

Drugi tom jest w moim odczuciu najciekawszy i najlepiej „przyswajalny” dla czytelnika. Dlaczego? A dlatego, że mamy tu sporo opisów życia codziennego w obozie, opis losów (bardzo ciekawych, dramatycznych) pojedynczych ludzi i w przeciwieństwie do tomu pierwszego i trzeciego, mniej tu polityki, zagłębiania się w przepisy prawa, a więcej faktów z życia zwykłych ludzi, którzy znaleźli się (często niewinnie) w nieludzkich warunkach, jakie panowały na zesłaniu w obozach pracy. Główna idea Archipelagu czyli roboty przymusowe znalazła wyraz tuż po Rewolucji Październikowej. Twierdzono wówczas, że praca jest jedynym środkiem poprawy przestępców, a „kto nie pracuje, ten nie je”. Sołżenicyn uzmysławia nam, że pierwsze obozy koncentracyjne w ZSRR powstają na długo przed Hitlerem, bo już w 1918 roku. Mamy tutaj również bardzo szczegółową i rzetelną relację z budowy Kanału Białomorskiego, łączącego Morze Białe z Morzem Bałtyckim. Zamiast wielkiego dzieła powstał wielki bubel, przy którym życie straciło mnóstwo więźniów, zmuszonych do niewolniczej pracy średniowiecznymi metodami pracy czyli głównie siłą własnych rąk i prymitywnymi narzędziami. Autor wymienia cały szereg różnych robót wykonanych rękami więźniów, ale najbardziej znane i spektakularne to oprócz Kanału Białomorskiego: Kanał Wołga – Moskwa, budowa linii kolejowych na różnych odcinkach, budowa wielu miast, jak chociażby Magadan, Workuta, Norylsk, budowa kombinatów, fabryk, obiektów przemysłowych, autostrad, rurociągów naftowych i wielu, wielu innych. GUŁag podzielono według rodzajów produkcji: leśniej, budownictwa, przemysłowej, kopalnictwa, metalurgii. Autor opisuje też w jaki sposób (jakimi metodami) władza ludowa werbowała kapusiów, zmuszając ich do współpracy i donoszenia na „wrogów systemu”. Na pewno ciekawostką jest to, że w obozach powstawały działy KO – kulturalno-oświatowe. Chodziło o rozbudowę czynnika kulturalnego obozów. Dla wielu więźniów była to jakaś maleńka namiastka normalnego życia:, gdyż: „Jest tak, jakby pośród zawieruchy sił nieczystych ktoś nakreślił na ziemi ledwie widoczny, pełgający krąg świetlny – co to lada chwila może zgasnąć, ale jeszcze jakoś go widać – i oto człowiekowi wydaje się , że wewnątrz tego kręgu nie ma nad nim mocy ciemna siła. Choćby przez pół godziny”. Te spotkania w dziale KO dawały udręczonym ludziom odrobinę wytchnienia, odpoczynku, pozorów normalności. Zeki czyli więźniowie z Archipelagu stanowili odrębną klasę społeczną, mającą nawet cechy narodu, posiadającego wspólne terytorium, własną kulturę, ujednolicone życie gospodarcze, swój własny, specyficzny język, a ich praca stanowiła jeden z zasadniczych wsporników całej gospodarki państwowej. Jakie było jedzenie w obozach? Podstawę stanowiła PAJKA czyli kromka czarnego chleba, SAŁAMACHA to zupa bez tłuszczu, mięsa, warzyw, kaszy czy jarzyn. I jeszcze coś, co nie jest jedzeniem, ale z pewnością „zabija głód” czyli MACHORKA (samosiejka),po prostu tytoń. Stanowiła też rodzaj waluty w więzieniu. Interesujące jest też to, że więźniowie nauczyli się spać w każdych warunkach: na stojąco, w trakcie zbiórki,w marszu. Dlaczego? Bo bardzo ciężko pracowali od świtu do nocy, a na sen zostawało im niewiele (cztery godziny) czasu. W jednym z rozdziałów poznajemy życie kobiet w obozie. Walczyły o przetrwanie, o lepszy los w różny sposób, ale głównie uprawiając prostytucję. Zresztą często były do tego zmuszane. Na porządku dziennym były też liczne gwałty, w tym także zbiorowe. Inna ( i chyba najbardziej przejmująca) historia to los urodzonych tam dzieci. Można było zrobić z nimi dosłownie wszystko: bić, gwałcić, zmuszać do pracy ponad siły. Większość z nich trafiała do sierocińca i tam umierała. Sam Sołżenicyn również przeszedł przez różne więzienia, obozy, zesłania, ale stwierdzi, że wszystko co nas spotyka w życiu jest po coś i stanowi konsekwencję czynów jakie popełniliśmy w przeszłości. Dochodzi do wniosku, że: „Oszołomiony sukcesami , odniesionymi w młodości, uważałem się za istotę niezdolną do omyłek i dlatego stałem się okrutny”... „Nawet gdy czyniłem zło, byłem przekonany, że postępki moje są dobre i miałem na podorędziu bardzo logiczne dowody. Dopiero na zgniłej, więziennej słomie poczułem w sobie drgnienie dobra. Stopniowo pojąłem,że linia oddzielająca dobro od zła, przebiega nie między państwami , nie między klasami, nie między partiami – tylko przecina każde ludzkie serce, nie omijając żadnego. Jest to linia ruchoma i z upływem lat jej bieg zmienia się w nas samych.”. Uważa, że jego dusza ukształtowała się w więzieniu i czas tam spędzony nie był zmarnowany, gdyż: „Nic tak nie sprzyja przebudzeniu w nas zdolności do rozumienia innych, jak szarpiące duszę rozmyślania nad własnymi przestępstwami, błędami przeoczeniami.”. Powtarza jak mantrę: „ Bądź błogosławione więzienie!”. Jednak nie może tego samego powiedzieć o obozach. Przytacza słowa Eugenii Ginzburg: „Więzienie ukształtowało ludzi, obóz ich deprawował”. Ale według Sołżenicyna nie każdy w obozie dał się zdeprawować. Wszystko zależy od charakteru człowieka i od tego , jakie wartości w życiu wyznawał i jakim był wcześniej człowiekiem na wolności. Jak więc widać, ten tom jest niezmiernie interesujący, gdyż tak po ludzku omówiono w nim najważniejsze problemy Archipelagu, rzucając światło na to jak wyglądało życie w więzieniach, obozach, na zesłaniu i jak ludzie radzili sobie w tak ekstremalnych warunkach, z jakimi borykali się problemami, a wszystko zaczerpnięte z obserwacji jakie autor poczynił sam będąc więźniem tych przybytków.