450 lat toruńskiego Podgórza. 1555-2005

SŁOWO WSTĘPNE Są u nas miasta jak gdyby nieco "kulawe". Dotyczy to zwłaszcza miast nadwiślańskich. Przeróżne okoliczności natury politycznej, gospodarczej i kulturowej, spowodowały, iż po jednej, tej "prawidłowej" stronie Wisły dumnie przeglądały się w jej falach miasta przez duże "M", te prawdziwe, "lepsze", opasane murami, dla których Wisła stanowiła dodatkowe wzmocnienie i element obronny. Po drugiej stronie rzeki leżały ich peryferyjne, zawiślańskie dzielnice, coś na kształt gorszego "nibymiasta". Miasta prawdziwe były siedzibami majstrów-rzemieślników skupionych w cechach, kupieckich gildii oraz samorządowej i królewskiej władzy. Peryferyjne "nibymiasta" zamieszkiwali partacze spoza rzemieślniczych cechów, podejrzani - jakbyśmy to dziś powiedzieli - biznesmeni oraz różni łotrzykowie, którzy do Miasta nie mogli się dostać, albo zostali zeń wyrzuceni. Tak było w Krakowie, gdzie zawiślańskie Dębniki, Ludwinów i Podgórze zazdrośnie spoglądały na drugi brzeg - tam królował Wawel, Sukiennice, kościół Mariacki i Uniwersytet. Podobnie w Warszawie Praga była jedynie ubożuchną siostrą Miasta na drugim brzegu, dostarczając mu co najwyżej dreszczyków emocji związanych ze swym podmiejsko-przestępczym folklorem. W Toruniu było trochę inaczej. W okolicach Torunia lewy brzeg Wisły był po roku 1422 w czasach państwa krzyżackiego brzegiem polskim, nad którym powstało królewskie miasto Nowa Nieszawa i którego strzegł królewski graniczny zamek dybowski. Handlowo-rzemieślnicza lewobrzeżna Nowa Nieszawa omal nie stłamsiła gospodarczo krzyżackiego i hanzeatyckiego prawobrzeżnego Torunia. Zapobiegł temu tylko ekonomiczny zmysł toruńskich mieszczan, notabene pochodzenia niemieckiego. W obronie swych interesów - mówiąc współczesnym językiem - "sponsorowali" oni królowi polskiemu zwycięską wojnę z Zakonem, co zaowocowało dynamicznym rozwojem części prawobrzeżnej, upadkiem zaś części lewobrzeżnej, zepchnięciem Nieszawy-Dybowa-Podgórza na drugi plan, wręcz do stanu gospodarczej, politycznej i kulturowej marginalności. Ale bynajmniej nie marginalności całkowitej. Na podgórskiej stronie Wisły tez żyli i pracowali ludzie tworzący miejska infrastrukturę gospodarczą, kulturową i polityczną. Dla przypomnienia tej przeszłości, ale i dla podkreślenia rangi obecnej lewobrzeżnej dzielnicy Torunia dajemy Państwu do rąk to opracowanie. Z tym większą nadzieją, że pojawiają się dziś już wyraźne symptomy, iż po latach zapomnienia część lewobrzeżna przestanie być tylko peryferyjnym miejscem, gdzie usytuowany jest sektor drobnych usług i "wylotówka" tras tranzytowych, co przez lata skutecznie utrudniało życie jej mieszkańców. I stanie się w pełni równouprawnioną częścią wspólnego organizmu wielkomiejskiego. Naszego wspólnego Torunia, w którym Wisła będzie już tylko łączyć, a nie dzielić. Prezes Towarzystwa Miłośników Torunia Marian Filar